Norður með umframorku, suður með hungur: kerfið sem skiptir Íslandi í tvennt

Raforkukerfi stunda hagræna landafræði með hljóðlátum hætti: þar sem vírarnir ná ekki til, skiptir velmegunin um heimilisfang. Ísland upplifir nú samþjappaða útgáfu þessa fyrirbæris — og á skilið skoðun sem dæmisaga.

Eðlisfræði vandans. Íslenski flutningshringurinn — línan sem umlykur eyjuna — á gamla og vanbyggða kafla, einkum á ásunum sem tengja norðrið við þétta suðvesturhornið. Jarðvarma- og vatnsaflsvinnslan fyrir norðan — Þeistareykir, Blanda, Krafla — fer fram úr svæðisnotkuninni, en umframorkan kemst ekki öll yfir til hungruðu höfuðborgarinnar. Bókhaldslega niðurstaðan: „laust” afl fyrir norðan sem er ekki til í viðskiptalegum skilningi fyrir sunnan.

Markaðurinn sem aðlagast fyrstur. Fjármagnið er hraðara en leyfin: ef orkan kemur ekki til viðskiptavinarins fer viðskiptavinurinn til orkunnar. Gagnaversbylgjan til Akureyrar, Blönduóss og nú Bakka er skynsamlegt svar við korti takmarkananna — og föstu fimm ára samningarnir, aðeins mögulegir þar, staðfesta norðlenska forskotið formlega. Óviljandi er flöskuháls kerfisins orðinn áhrifaríkasta byggðastefna í sögu eyjunnar.

Þögli kostnaðurinn. Það sem sést ekki: verkefnin sem verða alls ekki til því hvorki getur norðrið hýst þau né suðrið tengt; stöðvarnar sem myndu framleiða meira ef þær hefðu hvert að skila; kerfisöryggið sem fórnað er — eyja með eina veika meginlínu er eyja í eins atviks fjarlægð frá því að klofna í tvo rafmagnshelminga.

Lausnin. Landsnet hefur átt styrkingaráformin á borðinu árum saman; leið þeirra gegnum leyfin líkist leið hvaða vatnsaflsvirkjunar sem er. Þar til möstrin eru steypt gildir hin óskrifaða regla fyrir hvern fjárfesti: á Íslandi er spurningin ekki hvað megavattið kostar — heldur hvorum megin flöskuhálsins þú sest.

Kerfi svæðisins, í fréttastraumnum.