20 milljarða króna arður — og 110 á fimm árum

Til eru tvenns konar opinber orkufyrirtæki í Evrópu: þau sem biðja um fé úr fjárlögum og þau sem skila því. Íslenska dæmið er lærdómsríkt því það færðist, á einum áratug, úr fyrri flokknum í þann síðari — og tölur aðalfundarins mæla nákvæmlega leiðina.

Arðurinn í samhengi. 20 milljarðar króna á einu ári; 110 milljarðar á fimm. Í hlutfalli við íslenska ríkið eru fjárhæðirnar gríðarlegar — jafnvirði heilla fjárlagakafla — og koma frá fyrirtæki sem samhliða greiddi að fullu upp ríkistryggðar skuldir sínar og fjárfestir á sama tíma í Vaðölduveri, Sigöldu og Hvammsvirkjun. Arðgreiðslustefnan fylgir yfirlýstri reglu, ekki pólitískri matarlyst ársins — smáatriði sem skilur þroskuð veitufyrirtæki frá sparibaukum ríkisstjórna.

Hvaðan peningarnir koma. Vélin er verð orkunnar til stórnotenda í iðnaði, að hluta tengt álverði: þegar málmurinn hækkar, hækka tekjur félagsins — auk nýrra samninga, eins og sjö ára samningsins við Norðurál. Fyrsti ársfjórðungur sýndi vélbúnaðinn að verki: 165 milljóna dala tekjur, 10% aukning milli ára, 88 milljóna dala grunnhagnaður.

Hver ákveður. Endurkjörin stjórn — Brynja Baldursdóttir formaður, fjórir meðstjórnendur, Deloitte endurskoðandi — stýrir í raun verðmætustu opinberu eign landsins. Hljóðlát stjórnarhættir hennar, án hávaðasamra pólitískra hrókeringa, eru vanmetinn hluti skýringarinnar á því að félagið gat byggt til langs tíma.

Rétta spurningin. Ekki „hvers vegna tekur ríkið svona mikið”, heldur „hversu mikið á það að taka”: hver arðkróna keppir við fjárfestingar í nýju afli, í kerfi sem viðurkennir að eftirspurnin muni fara fram úr framboðinu. Jafnvægið milli fjárlaga og megavatta verður, um árabil, hin raunverulega orkuumræða eyjunnar.

Fyrirtæki svæðisins, í fréttastraumnum.